Praza das letras

Nado en Ourense en 1957, Bieito Iglesias participa da existencia dunha cidade amada por enriba das cidades do mundo. Aquela que acolleu nos 70 un Blanco Amor dobremente exiliado e autor do primeiro libro que Iglesias leu no idioma que ten de seu, A esmorga. Acaba de publicar unha novela sobre os derradeiros días do goberno Fraga, Pan e coitelo, que xunta ficción política e elementos do xénero negro. Conversamos con el sobre o recordo, as constantes do seu imaxinario ou a quinta do 57, abondosa en escritores. Falounos da adolescencia, o tempo en que viu mesturarse unha cultura tradicional esmorecente coa cultura de masas, das formas de vida dos barrios populares, interese compartido con Pasolini, do seu ideal literario, aquel que xuntase a sofisticación de Nabokov e a capacidade de Faulkner para trazar personaxes.

Lemos, sobre a obra, “estampas políticas do fragismo terminal”. Quen é o pan e quen o coitelo?
O libro ten un referente real no final do fragismo, e de feito o borrador acabeino cando aínda estaba a anterior xunta. Trata de explotar un pouco os “residuos filolóxicos”, esa lingua sentenciosa da cultura oral que, por razóns mnemotécnicas, tende a incluír sentenzas, ditos, frases feitas. E “pan e coitelo” é o equivalente galego do castelán “uña y carne”. A frase sae nun diálogo no convento de Samos entre o presidente da Xunta e o conselleiro de Cultura no que se descobre como unha especie de trostkista ao revés.

Esta túa novela tan moral ten elementos comúns con outras anteriores, non é? Con cal pensas que mantén mais conexión? Quizais Miss Ourense pola cidade e polos elementos da novela negra?
Si, porque a metade é unha novela negra, alterna o mundo da xunta, áulico, e o dos baixos fondos, onde vive o detective. Tanto este coma o conselleiro Carrodeguas teñen orixe moi similar neses barrios en que se combinaba a pobreza con fórmulas de solidariedade dese mundo popular. Hai unha escena que o exemplifica: cando o conselleiro vai a Zúrich evadir divisas fala cun emigrante que repartía o pan no seu barrio. Como súa nai ía limpar casas, o panadeiro paraba a facerlle o almorzo. Estas formas de vida duras e cos seus elementos emocionantes dábanse aquí e nos barrios populares de todo o mundo. Retrátase un panorama social semellante, sobre todo cando os dous personaxes, que teñen arredor de 50 anos, recorren á memoria. E aí estamos no mundo de Miss Ourense.

Que é para ti Ourense, ademais de Risco, Otero ou máis marcadamente Blanco Amor?
Hai unha coincidencia no lugar, pero no ambiente e no espazo sentimental unicamente con Blanco Amor. O porco de pé é unha novela urbana, pero retrata o casino de provincias, os señores que len os periódicos de Madrid. O tema fundamental de Otero é o de Millet, aqueles labregos idealizados. En Blanco Amor están os ambientes do subproletariado, xente que vive a monte, con elementos tráxicos e tamén coa exaltación dunha vida máis natural.
Ourense é para min unha cidade rescatada do tempo e adulterada pola memoria. Recordo agora o Blanco Amor que emigra a Buenos Aires e cando volve é un descoñecido. El mesmo conta unha anécdota patética: cando chegou á estación o único que o recoñeceu foi un maleteiro, que dixo “aí ben Eduardito o da florista” e como non era moi ben dado engadiu “e trae zapatos de puta” porque levaba uns moi finos.

Como se integran os elementos da cultura popular que insires: cómic, cancións?
Na adolescencia vivín un momento en que se presentou en Galicia a cultura de masas, que se mesturou cos restos da cultura popular. Podía convivir unha persoa que cría nas señas co Dúo Dinámico ou con Bonanza. A partir de que chegan os primeiros telefilms americanos isto vai aumentando até chegar á actual sociedade do espectáculo, moito máis radical. Cando estaba con meus avós na aldea ía con el ver Bonanza. Pasábao mellor ca min; cando vía unha pelexa nun salón recordaba as festas da súa mocidade, cando pelexar era parte da diversión. Intento reflectir ese momento en que Galicia deixa de ser unha sociedade autárquica, onde se vivía en comunidade. Para iso emprego a música e tamén o cine, na miña xeración quizais o elemento máis atractivo desta cultura.

Queres que contribúan, canda a escolla do xénero, para a existencia dunha literatura máis divulgada que aquí sempre nos parece un tanto lonxe?
A literatura de xénero era un dos camiños pero a literatura de quiosco foi a que máis sufriu coa competencia da cultura audiovisual. De neno recordo ver electricistas que levaban no peto do mono unha noveliña de vaqueiros. Miña nai, que é costureira, lía novelas ou fotonovelas. Isto hoxe sería impensábel. En canto chegou a televisión isto abandonouse, e se esperamos que a novela negra vaia traer un montón de lectores xa chegamos un pouco tarde. Non escribo novela policial por encher un oco na literatura galega. Neste caso convenme por partir dunha anécdota que estivo a punto de darse arredor da Consellería de Ordenación do Territorio, daquela dirixida por Cuíña, que en paz estea.

As especificidades da túa lingua literaria non quedan no máis evidente, o léxico, e si hai un idioma tan vivo como inaccesíbel. Non sentes que iso é habitar no paradoxo de achegarte a falantes de galego popular e afastarte dos lectores reais?
Si, iso apéname, non me gusta a idea de ler con dicionario. Na novela se sacamos o arcaísmo “ambrar” por copular e dous ou tres lusismos, o resto para min é galego completamente natural. Nada sería tan complicado se houbese o hábito de ler en galego. Todos perdemos unha cantidade inmensa de léxico, eu tamén a pesar da relación coa miña familia, a quen lle escoito un galego anterior á presenza da televisión.

Paulino Vázquez aludiu na presentación de Pan e coitelo a unha constante na túa obra, o traballo contra a perda da identidade, contra a indeferenciación.
Non é un programa consciente pero si me aferro a unha forma de falar, e a incluír xente que fala así, e iso é preservar a identidade, darlle voz a persoas, mundos, ambientes que están historicamente excluídos da literatura. Nos meus libros abundan moito o subproletariado, os barrios urbanos, os labregos, personaxes periféricos. Pretendo reivindicalos porque son persoas que coñecín, coas que me identifiquei, que me importaron, ás lles encontrei algúns valores positivos. Cando a xente escribe desde fóra tende a dar unha visión paternalista, o que sucedía con Otero e os labregos. Intento velo desde dentro para demostrar que nunha sociedade rural, nun barrio, nunha aldea, hai unha experiencia humana tan rica como pode haber no barrio de Salamanca de Madrid.

O recurso á ironía é constante, tamén na túa obra xornalística. Prima a resignación, o distanciamento, ou sentes que é o único camiño posíbel?
Non sei se é unha marca de carácter persoal, hai temperamentos cómicos e outros que non o son. Blanco Amor di no seu libro de artigos La peligrosa aventura de vivir en un pueblo que os ourensáns somos incapaces de permanecer moito tempo na seriedade. Encóntrome cómodo nese rexistro porque me permite unha certa cortesía co lector, nesta novela mesmo hai escenas que serían truculentas, de Tarantino, e o humor ten a vantaxe de que as suaviza e dálles outra dimensión. Por outra parte o humor é unha forma tamén de chegar ao fondo das cousas.

Ademais de Rubem Fonseca, citado como referente para Pan e coitelo, que autores les, prefires, volves ler?
Rubem Fonseca é un dos autores policiais que leo e o que máis me gusta de todos é o Chandler d'O longo adeus. Se me preguntan pola novela coa que quedo diría Ada ou o ardor de Nabokov, que é o contrario, unha novela dun aristócrata en San Petesburgo. Na actualidade, o que máis me interesa son algunha obras do british dream team, Julian Barnes, Martin Amis. O meu ideal sería unha combinación de dous mundos separados, da sofisticación de Nabokov e da capacidade de reflectir os personaxes en bruto de Faulkner.

E en Galicia, alguén que sintas próximo da túa obra?
Como influencia directa citaría sempre a Blanco Amor, entre outras cousas porque o primeiro libro en galego que lin foi A esmorga, no bacharelato, e diso queda un impacto. Penso que o humor na miña obra é diferente ao de Valle, que algúns lectores mencionan. Hai autores que me gustan e non teñen que ver co meu mundo: Cunqueiro, Ferrín.
Din que Diego Ameixeiras ten semellanzas co que escribo polo humor, o mundo ourensán, a lingua. Da miña xeración hai escritores que leo con agrado cos que quizais tampouco teña que ver: no ano 57 houbo unha colleita de autores abundante, Ramiro Fonte, Gonzalo Navaza, Manolo Rivas, Luísa Villalta, Xabier Queipo, Suso de Toro -do 56- Cid Cabido, un pouco máis novo.

Andas escribindo algo, á parte dos artigos para El Correo e Tempos?
Normalmente teño millo vello no cabaceiro. Teño escrito un libro de relatos pero de aquí a que saia xa farei outro. Iso vénme ben porque o teño alí no caixón e de vez en cando doulle unha volta. Aínda así sempre acaban saíndo con algunha imperfección mortificante. As obras sempre son moito mellores cando as soñaches e as imaxinaches ca cando se publican.